Klisura reke Gradac

Klisura reke Gradac nalazi se u zapadnoj Srbiji, na prostoru Lelićkog krasa i pripada opštini Valjevo. Okružena je očuvanom prirodom u blizini urbane sredine i smatra se kao najčistija reka Srbije. Gradac je klisurasto-kanjonsku dolinu usekao prevcem S-N u dužini od 23 km, od sastavka Bukovske reke i Zabave na 364 m nadmorske visine do ušća u Kolubaru kod Valjeva na 183 m.


GALERIJA

Klisura reke Gradac
Klisura reke Gradac
Klisura reke Gradac

Osobenosti klisure su vijuganje meandara u donjem delu doline, dok visina krečnjačkih meandarskih rtova iznosi 60 m. Na pojedinim mestima širina tesnaca dolinskog dna varira od 5 - 20 m. Strme, vertikalno odsečene krečnjačke litice, pružaju se prema dnu prostranim siparima ili su kao zidovi podsečeni rečnim koritom. Prosečna dubina klisure je od 150 - 200 m, a najveća je uzvodno preko 300 m. Sastavnica Zabava izvire u podnožju planine Povlen, dok je izvor Bukovske reke kod poznatog turističkog mesta Divčibare. Rasčlanjenost reljefa ogledaju suve doline sa vrtačama, ponori, pećine, jame, vrela, aluvijalne terase i kaskade preko kojih se Gradac preliva. Posebno se mogu izdvojiti zonа vrela 'Zelenici', koja ima 7 izvora od kojih je najveći iz stene a ostali iz aluvijalnih ravni. Uslovljeni su vododržljivim stenama u krečnjaku i njihova temperatura tokom godine iznosi oko 14 stepeni. Do ovog predela izuzetnih odlika može doći automobilom, autobusom ili vozom. Njegova udaljenost od Beograda iznosi 100 km putem Ibarske magistrale. Tu se nalaze i dve železničke stanice pruge Beograd - Bar, Lastava i Gradac. Pešačka staza koja prati tok reke u dužini od 21 km, prolazi pored brojnih prirodnih i kulturno-istorijskih spomenika ovog predela.

Dolina reke Gradac bogata živim svetom, obrasla je u šiblje bukve (Fagus), javora (Acer), vrbe (Salix), jasena (Fraxinus excelsior) kao mešovitom šumom hrastova (Quercus cerris), graba (Carpinus betulus), bagrema (Robinia pseudoacacia), smrče (Picea abies), ariša (Larix), bresta (Ulmus) i drugog. Reka Gradac pripada salmonidnim vodama. Ihtiofauna je zastupljena od auhtohtonih vrsta ribe: potočna pastrmka (Salmo trutta), klen (Leuciscus cephalus), potočna mrena (Barbus paleoponnesius), balkanski vijun (Cobitis aurata) i lipljan (Thymallus thymallus) koji je intrudovana vrsta. U vodi živi i ribolika životinja poput jegulje, paklara. Od sisara tu su žutoglavi miš (Apodemus flavicollis), riđa voluharica (Celthrionomus glareolus), šumski puh (Myoxis glis), a  zabeleženo je i prisustvo retke vrste sisara, vidre – Lutra lutra, za koju se smatralo da je istrebljena. Njeno pristustvo ukazuje na malu zagađenost vode i raznovrsnost živog sveta u njoj. Prisutan je izuzetan broj vrsta orintofaune od kojih se mogu izdvojiti: velika senica (Parus major), mišar (Buteo buteo), čavka (Coloeus monedula), carić (Troglodytes troglodytes), štiglic (Carduelis carduelis). Od lovine tu su srna (Capreolus capreolus), divlja svinja (Sus skrofa), prepelica (Coturnix coturnix), poljska jarebica (Perdix perdix) , kuna zlatica (Martes martes).

Poseban značaj predstavlja biser klisure, manastir Ćelije sa crkvom Sv. Arhangela Mihajla, u kojem je sahranjen veliki srpski svetitelj Ava Justin Popovic, profesor Beogradskog univerziteta. U blizini sela Branegovići nalazi se i ostaci srednjevekovnog utvrđenja iz VI veka, veličine 3 ha i najveće u ovom delu Srbije. Krajem XIX veka, unuk prote Mateje Nenadovića izgradio je hidro-elektranu koja je danas zaštićena a uz nju je i manji ribnjak kalifornijske pastrmke (Oncorhynchus mykiss).

Za turiste koji posecuju dolinu reke Gradac važno je uživanje u netaknutoj prirodi. Pešačke ture moguće organizovati, od manastira Ćelije dužinom toka do Gradačkih vrela. Do klisure se može stići i putem od manastira Lelić, zadužbine vladike Nikolaja Velimirovića i velikog duhovnika čija su dela poznata u svetu. Konjički klub organizuje jahanje kroz kanjon Gradca, kao i školu jahanja. U klisuri se nalazi više od 70 pećina u kojima su nadjeni ostaci iz neolitskog perioda, a takodje je zbog svoje vertikalne usečenosti klisura može predstavljati dobar poligon za alpiniste. Za ljubitelje ribolova, moguće je bavljenje neobičnom vrtom ribolova - mušičarenjem. Nedaleko od klisure Gradac nalazi se i ski centar Divčibare, koji se nalazi na 1.350 m i zbog blagotvorne klime posećen i u toplijim mesecima. Kroz kanjon prolazi brdska biciklistička trasa koja jedna od najatraktivnijih u Srbiji.